Қазақ ұлттық театрына – 100 жыл! Бірақ кейбір маңызды деректер бізге ұзақ уақыт бойы бұрмаланып айтылып келді.
Ондаған жылдар бойы театрдың бастауы Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасынан басталады деп түсіндіріліп келді.
❌ Бұл – шындыққа жанаспайды.
📰 «Мемлекеттік театрдың туған күні» атты мақалада 1926 жылдың қаңтарында «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланған архивтік хабарландыру келтіріледі:
«13 қаңтар күні кешкі сағат 6-да Мемлекеттік ұлттық театрдың салтанатты ашылуы болады. Театр артистері Кеменгерұлының “Алтын сақина” пьесасын ойнайды. Одан кейін концерт өтеді, үзіліс кезінде оркестр ойнайды. Театр директоры – Дінше».
Ал 1926 жылғы 24 қаңтарда С. Сәдуақасұлының мақаласында былай деп атап көрсетіледі:
«13 қаңтар күні Кеменгерұлының “Алтын сақинасы” ойналды… Бұл кеш ұлттық театрдың ашылуына арналды».
Қазақстандық ғалымдардың жарияланымдары мен зерттеулері
Рәзия Рүстембекова, Бейбіт Қойшыбаев, Дихан Қамзабекұлы, Гүлжахан Орда, Нұрым Сансызбаев еңбектерінде ресми нұсқаның сәйкес келмейтіні айтылған. Бұл зерттеулердің барлығы «Алтын сақинаны» алғашқы ресми қойылым ретінде нақты көрсетеді.
Куәгерлердің айғақтары мен деректі фильм
1926 жылы спектакльді көрген Гүлнар Дулатова бұл кештің Мемлекеттік ұлттық театрдың ашылуына арналғанын растаған. Бұл дерек «Көз көрген. Қошке Кеменгерұлы» (2002 жыл, «Хабар» телеарнасы) деректі фильмінде көрсетілген.
Қошмұхамбет Кеменгерұлы – қазақ театрының негізін қалаушы, тұңғыш кәсіби қазақ тарихшысы. Оның есімі ұзақ жылдар бойы көлеңкеде қалып келді. Бүгін – шындықты айту уақыты.
Қошмұхамбет Кеменгерұлы репрессияға ұшырады. Оның аты өшіріліп, тарих қайта жазылды.
Біз Мұхтар Әуезовтің еңбегін жоққа шығармаймыз.
Алайда тарих ыңғайлы болмауы керек – ол әділ әрі шынайы болуы тиіс.
Театрдың 100 жылдығында алғашқы қойылымның шынайы авторын атауға уақыт келді.
Алайда автордың есімі мен қойылым ұзақ жылдар бойы репрессиялар мен кеңестік тарихты бұрмалау салдарынан айтылмай келді.
⚖️ Біз Мұхтар Әуезовтің қазақ мәдениетіне қосқан үлесін жоққа шығармаймыз.
Бірақ тарихи әділдік қалпына келтірілуі тиіс.
🎬 Театрдың мерейтойлық жылы мен Қошмұхамбет Кеменгерұлының 130 жылдығында — алғашқы қойылымның шынайы авторын атаудың уақыты келді.
